Әлеуметтік желілерде, жұмыс іздеу сайттары мен Телеграм-арналарда «Ұлыбританияда жұмыс» туралы хабарландырулар үнемі жарияланып тұрады. Үміткерлерге «алтын» жағдайлар уәде етіледі: жоғары жалақы, тегін тұрғын үй, визаны лезде рәсімдеу және толық сүйемелдеу. Бірақ тәтті сөздердің артында жылдар бойы қалыптасқан алаяқтық схема жасырынған. Адам Ұлыбританияға ресми түрде жұмысқа кетуді жоспарлайды, ал нәтижесінде үлкен ақшасынан да, жақсы өмірге деген үмітінен де айырылады.
Ең көп шағым Орталық Азия тұрғындарынан — Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Қазақстан және Түркіменстан азаматтарынан түседі. Орташа қаржылық шығын 2000-4000 АҚШ долларын құрайды, ал кейбір жағдайларда бұл сома 15 000-20 000 долларға дейін жетеді.
Ұлыбританияда жалған жұмысқа орналастырумен айналысатын алаяқтар көп, бірақ олардың бәрі бір ғана тәсілдерді қолданады. Осы мақалада біз әрбір тәсілді жеке-жеке қарастырамыз, алдансаңыз не істеу керектігін және қалай абайлау қажет екенін түсіндіреміз.
Жалған «Ұлыбританиядағы жұмыс»: схеманы талдау
Алаяқтардың ұсынысы әрдайым өте тартымды көрінеді. Мысалы, мынадай түрде:
«Ұлыбританияда жұмысқа орналасыңыз! Тәжірибе мен тіл білу талап етілмейді. Жалақы 4000 фунттан бастап. Тегін тұрғын үй береміз. Виза үшін төлемейсіз. Құжаттарды 5-7 күнде рәсімдейміз. Өтінім қалдыру үшін сілтемеге өтіп, анкетаны толтырып, паспорт деректерін жіберіңіз».
Алаяқтар біліктілік талап етпейтін салаларға баса назар аударады:
- ауыл шаруашылығы (маусымдық жұмыс — өнім жинау, егіс өңдеу, фермадағы жұмыс);
- құрылыс, жөндеу және көмекші жұмыстар;
- қойма логистикасы (қоймашылар, жүк тиеушілер, қаптаушылар — хабарландыруларда жиі Adidas, Nike сияқты танымал брендтер аталады);
- қызмет көрсету саласы (күтуші, тәрбиеші, тазалық маманы, жеке көмекші, аспаз, жүргізуші);
- дүкендердегі жұмыс (қойма қызметкерлері, кассирлер, жеткізу жүргізушілері).
Мұндай хабарландырулар «ресми», «сенімді жұмыс берушінің атынан», «келісімшарт бойынша» деп ұсынылады. Дегенмен, шамадан тыс тартымдылық — бірінші және ең басты дабыл. Ұлыбританиядағы жұмыс берушілер біліктіліксіз еңбекке әлдеқайда аз төлейді — салық салынғанға дейін орта есеппен айына 1500-2000 фунт (немесе 2000-2700 доллар) шамасында.
Алаяқтар жәбірленушінің сенімін жеңіп алу үшін ғана «алтын таулар» уәде етеді. Үміткер ілінген бойда, олар әрекет ете бастайды.
«Британдық» нөмірлерден байланысу
Хабарландыруға жауап алған соң, алаяқтар «өтінімді ресімдеуді жалғастыру» үшін мессенджерлер арқылы байланысады. Көбіне бұл WhatsApp немесе Telegram арқылы жүзеге асады. Жәбірленушілердің айтуынша, алаяқтар жиі +44 кодымен басталатын нөмірлерді пайдаланады. Бұл нақты британдық немесе шотландиялық компаниямен байланыс орнатылып жатқандай әсер қалдыруы тиіс.
Жеке деректерді жинау
Үміткерге анкета сілтемесі жіберіледі, онда мыналарды беру сұралады:
- байланыс деректері;
- паспорт мәліметтері;
- жиі — паспорттың фотосуреті.
Соңғы талапты алаяқтар «визаны алдын ала келісу» үшін «үміткерді тексеру» қажет деп түсіндіреді. Жәбірленушілердің айтуынша, анкеталар орналасқан ресурстар сырт келбеті бойынша Ұлыбританияның мемлекеттік мекемелерінің ресми сайттарына ұқсас болуы мүмкін, бірақ шын мәнінде техникалық домендерді пайдаланады.
Паспорт фотосуретін жіберу — аса қауіпті сәт. Кейін алаяқтар алынған құжаттарды басқа алаяқтық схемаларда пайдалана алады, мысалы, жәбірленушінің атына несие рәсімдеу үшін.
Жалған сайттардан алдамшы хаттар
Ісінің табысты қаралып жатқанына сенімін нығайту үшін алаяқтар ресми хат алмасуды имитациялайды. «Кандидаттар» виза және мемлекеттік органдардың хабарламаларына ұқсас электрондық хаттар алады. Оларда шынайы қолтаңбалар мен логотиптер, нақты компаниялардың атаулары және британдыққа стильденген домендер болуы мүмкін.
Бірақ тексеру мынаны көрсетеді:
- сайттар шетелдік хостингте орналасқан және нақты мемлекеттік құрылымдарға қатысы жоқ;
- хаттарда аталған компаниялар кейде шынымен бар, бірақ олар қызметін тоқтатқан немесе жұмысқа орналастыруға мүлдем қатысы жоқ.
Алаяқтар тіпті жәбірленушіні реестрдегі осындай компанияның шынайы жазбасына бағыттауы мүмкін, себебі пайдаланушы деректердің өзектілігін тексермейді деп есептейді.
«Сәтті өткен тексеру» және жалған құжаттар
Кандидат жалған паспорт деректерін берсе де, ол «жұмыс визасы» тексерісінен «сәтті өтеді». Одан кейін алаяқтар оған виза процесі басталар алдындағы формальді рәсім түрінде «қол қоюға арналған құжаттар» жібереді.
Мұндай «файлдардың» ерекшелігі — оларда Ұлыбританияның мемлекеттік елтаңбалары болады. Қағаздар салмақты және ресми көрінуі мүмкін, бірақ олар жалған болып қалады. Себебі Ұлыбритания заңнамасы мемлекеттік рәміздерді осындай құжаттарда пайдалануға тыйым салады.
Соңғы кезең: жалған шақыру және билет брондау
Алаяқтар жәбірленушіге мөрі мен қолтаңбасы бар «жұмыс берушінің шақыруын», авиабилет брондау растамасын және тіпті визалық орталыққа «жазылу» туралы хабарламаны жібереді. Кейбір жәбірленушілер шынымен сұхбатқа келіп, олардың келуі туралы ешкім білмегенін және құжаттардың жүйеге енгізілмегенін білді.
Мұндай қағаздарды жалғандату алаяқтарға еш қиындық тудырмайды. Мессенджер арқылы бейтаныс адамдар жіберетін құжаттардың заңды күші жоқ. Дегенмен олар өз міндетін толығымен орындайды — жәбірленушіні армандаған бос орын оның қалтасында деп сендіреді, енді тек төлем жасау қалды.
Төлем сұрау: алаяқтар ақшаны немен тартады
Соңында алаяқтар бірқатар «міндетті алымдарды» төлеуді талап етеді:
- жалған виза мен шақыруды рәсімдеу үшін;
- «жұмыс орнын брондау» үшін;
- жалған авиабилеттер мен жоқ тұрғын үйді брондау үшін;
- түрлі «әкімшілік алымдар» үшін.
Сомалар орта есеппен 400 доллардан басталып, 2000-4000 долларға дейін жетуі мүмкін. Жәбірленушіні үркітіп алмас үшін алаяқтар төлемді бірте-бірте, әрдайым жаңа талаптар қосып отырып жинайды.
Егер үміткер бұдан әрі төлеуге дайын болмаса немесе ыңғайсыз сұрақтар қоя бастаса, алаяқтар оны қара тізімге қосып, хат алмасуды жояды. Кейбір жәбірленушілер банк карталарынан олардың келісімінсіз автоматты түрде ақша есептен шығарылғанын хабарлайды.
Ұлыбританиядан жұмыс іздеу үшін ақы алу заңды ма?
Жауабы — жоқ. Британдық жалдау агенттіктерінің жұмысқа орналастыру үшін ақша алуға құқығы жоқ. Олардың қызметіне үміткерлер емес, жұмыс берушілер төлейді. Мұндай компаниялар қосымша қызметтер ұсына алады — мысалы, түйіндеме жасауға немесе оқытуға көмек. Бірақ ақылы қызметтердің қажет-қажет еместігін тек кандидаттың өзі шешеді.
Жұмысқа орналастыру саласындағы алаяқтарды не әшкерелейді
Мына белгілерге назар аудару керек:
- Алаяқтар тіл білмей, біліктіліксіз еңбекке шынайы емес жоғары жалақы уәде етеді — іс жүзінде мұндай жұмысқа әлдеқайда аз төлейді.
- Визаны бірнеше күнде рәсімдейміз деп мәлімдейді — шын мәнінде рәсім аптаға созылады және жұмыс беруші-демеушінің қатысуын талап етеді.
- Тегін билет пен тұрғын үй уәде етеді — іс жүзінде бұл ереже емес, сирек кездесетін жағдай.
- Паспорт фотосуретін мессенджер арқылы жіберуді талап етеді — лицензияланған операторлар құжаттарды тек ресми визалық орталықтар немесе олардың электрондық поштасы арқылы қабылдайды.
- Ресми келісімшарт бермейді — заңды құрылымдар үміткерге түсінікті тілге аударылған құжатты міндетті түрде рәсімдейді.
- Жұмыс беру үшін ақша алады — бұл ең үлкен қауіп белгісі, себебі үміткер Ұлыбританияда нақты жұмысқа орналасу үшін ешқашан төлем жасамайды.
Алдансаңыз не істеу керек
Егер сіз алаяқтарға ақша аударып қойған болсаңыз немесе тек алдау болды деп күдіктенсеңіз:
- Хат алмасудың скриншоттарын жасаңыз, түбіртектер мен телефон қоңырауларының жазбаларын сақтаңыз.
- Алаяқтармен кез келген байланысты тоқтатыңыз.
- Тұрғылықты жеріңіздегі полицияға немесе киберполицияға өтініш жазыңыз.
- Сондай-ақ Action Fraud (actionfraud.police.uk) сайтына — Ұлыбританияның киберқылмыс пен алаяқтыққа қарсы күрес органына — өтінім бере аласыз. Бұл құрылым ақшаны қайтармайды, бірақ алаяқтар Ұлыбританияда орналасқан жағдайда тергеуге көмектесе алады. Сонымен қатар ол британдық ресурс ретінде көрсетілетін домендер мен сайттарды тіркеп, оларды бұғаттауға жәрдемдеседі.
- Тұрғылықты жеріңіздегі Ұлыбритания консулдығына немесе елшілігіне хабарлаңыз. Бұл органдар да келесі қадамдар бойынша кеңес бере алады.
- Жергілікті көші-қон қызметіне, еңбек министрлігіне немесе шетелде жұмысқа орналастыру орталықтарына жүгінуге болады. Мұны кадр агенттігімен жұмыс бастамай тұрып жасаған дұрыс — бұл органдар оның заңдылығын тексере алады.
Сондай-ақ басқаларды сақтандыру үшін өз тарихыңызды жариялаған да орынды болады.
Қорытынды
Армандаған бос орынға апаратын жолдағы тұзаққа түспеу үшін негізгі ережені есте сақтау маңызды: үміткер Ұлыбританияда жұмысқа орналасу үшін ешқашан төлем жасамайды. Егер сізден виза, шақыру немесе орын брондау үшін ақы талап етсе — алдыңызда алаяқтар тұр.
